Obóz „Zgoda"
w Świętochłowicach
Obóz pod zarządem Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego
Po ewakuacji więźniów Auschwitz podobóz Eintrachthütte pozostawał pusty zaledwie przez kilka tygodni. W mieście znajdowała się siedziba Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego, co komuniści skrzętnie wykorzystali, gdyż infrastruktura byłego podobozu Eintrachthütte pozostała nienaruszona.
Protokół inwentaryzacyjny (19 XI 1945) – fragment
„Cały obóz jest wyposażony w elektryczność, wodociągi i kanalizację. Kanalizacja i wodociągi są podłączone do baraków administracyjnych, kuźni, szpitala i pralni. Wszędzie jest doprowadzona energia elektryczna. Napięcie prądu zmiennego 380 V, to ostatnie przetworzone z Huty Zgoda. Są to dwie linie ogrodzenia umieszczone na betonowych słupach w odległości 1,5 metra od siebie. Zewnętrzna linia drutu kolczastego spoczywa na 100 betonowych słupach, na których umieszczone są izolatory, a wewnętrzna linia na 95 betonowych słupach. Drut kolczasty ma łączną długość 23 500 metrów bieżących. Izolatory porcelanowe – 4000, 51 lamp słupowych na ogrodzeniu kolczastym z żarówkami 40-watowymi. Dodatkowo obóz posiada sześć reflektorów 300-watowych, cztery reflektory 200-watowe i jedną lampę 25-watową w każdym baraku. Instalacja elektryczna obozu jest izolowana aluminiową izolacją. Obóz wyposażony jest w 4 wieże obserwacyjne o kubaturze 20 m³ każda. Są one murowane, parterowe o długości…, pokryte papą, 2 wieże strażnicze przy wejściu o kubaturze 1,5 m³ wykonane z betonu. 1 bunkier obozowy o kubaturze 35 m³ wykonany z betonu, wkopany w ziemię, jest obecnie w stanie nieużywanym. Jedna wieża obserwacyjna o kubaturze 80 m³, zlokalizowana przed barakiem administracyjnym, w całości wykonana z cegły."
Organizacja, liczby, likwidacja
Dokładna data powstania obozu w Świętochłowicach nie jest znana. Przypuszcza się, że rozpoczął działalność w lutym 1945 r. Obóz podlegał komunistycznemu Departamentowi Więziennictwa i Obozów Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego. Początkowo nosił nazwę Obóz Karny w Świętochłowicach, a od połowy kwietnia – Obóz Pracy w Świętochłowicach. Strażnikami byli uzbrojeni funkcjonariusze Urzędu Bezpieczeństwa, a funkcję kierowników obozu pełnili Aleksy Krut i Salomon Morel. Ten ostatni, od czerwca 1945 r., samodzielnie zarządzał obozem.
Strażnicy obozowi mieszkali w budynku poza obozem. W chwili zamknięcia obozu pracowało tam 27 strażników. Zeznania więźniów wskazują na brak dyscypliny, arbitralne wymierzanie kar i częste nadużywanie alkoholu. W wyniku tego jeden ze strażników zmarł z powodu zatrucia alkoholowego. Do obozu część więźniów doprowadzono pieszo, pozostałych dowieziono tramwajem lub koleją. Eskortowali ich funkcjonariusze Urzędu Bezpieczeństwa, Milicji Obywatelskiej oraz żołnierze Armii Czerwonej. Zdecydowaną większość osadzonych stanowili Ślązacy, ale także Niemcy i Polacy głównie z centralnej Polski oraz blisko 40 „cudzoziemców". Wśród polskich więźniów znajdowały się przede wszystkim osoby związane z organizacjami niepodległościowymi oraz Armią Krajową i Narodowymi Siłami Zbrojnymi. W sierpniu 1945 roku najliczniejszą grupą więźniów byli Niemcy, liczący 1733 osoby, co stanowiło jedną trzecią wszystkich więźniów. W obozie osadzono także młodzież poniżej 13 roku życia, dwoje dzieci poniżej półtora roku życia oraz kilkaset osób powyżej 60 roku życia.
Część więźniów była zatrudniona w pobliskich zakładach przemysłowych. Codziennie maszerowali w kolumnach pod eskortą. Większość więźniów pracowała w Hucie Zgoda naprzeciwko obozu, gdzie demontowano maszyny i ładowano je na wagony kolejowe. Były też więźniarki, które sprzątały hale produkcyjne. Więźniów kierowano również do oddalonych obozów pracy przy fabrykach.
Likwidacja obozu w Świętochłowicach wiąże się bezpośrednio z zarządzeniem ministra Stanisława Radkiewicza z 15 września 1945 r. w sprawie uregulowania spraw osób osadzonych w aresztach, więzieniach i obozach pracy niepodlegających ściganiu. Na przełomie października i listopada 1945 r. w obozie działała trzyosobowa komisja pod przewodnictwem prokuratora Jerzego Rybakiewicza, która na podstawie przeglądu akt i rozmów z osadzonymi zwolniła niemal wszystkich więźniów. Zatrzymano jedynie tych, u których istniały dowody lub uzasadnione podejrzenia współpracy z niemieckim okupantem. Więźniów tych przeniesiono do Centralnego Obozu Pracy w Jaworznie. Obóz Pracy w Świętochłowicach zamknięto 16 listopada 1945 r.
Skutki dziewięciomiesięcznego funkcjonowania Obozu Pracy w Świętochłowicach są tragiczne: przez obóz przeszło blisko 6000 osób. Co trzeci więzień zginął. Warto dodać, że we wrześniu 1945 roku, bezpośrednio przy zakładach „Zgoda", utworzono kolejny obóz dla jeńców wojennych i osób z grupy volkslisty II. Zakład zatrudniał od 121 do 279 osób osadzonych w tym obozie. Znajdował się on na terenie huty, naprzeciwko obozu pracy „Zgoda", i został zamknięty w czerwcu 1949 roku.